आज जनै पूर्णिमा हो । रक्षाबन्धन हो । नेपालका विभिन्न भूगोल, समुदाय र परम्पराअनुसार यो पर्व फरक फरक ढंगले मनाइन्छ । कतै दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँध्छन् । कतै पुरोहित वा गुरुको हातबाट रक्षासूत्र ग्रहण गरिन्छ । कतै आफ्नो धार्मिक, पारिवारिक तथा सामाजिक परम्पराअनुसार मान्यजनबाट रक्षा डोरो बाँध्ने चलन छ । कतै जनै परिवर्तन गर्ने दिनका रूपमा यसको विशेष धार्मिक महत्त्व छ भने कतै दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र पारस्परिक संरक्षणको सम्बन्धका रूपमा यसलाई आत्मसात् गरिन्छ । त्यसैले रक्षाबन्धन कुनै एउटा समुदाय वा एउटै अभ्यासमा सीमित पर्व होइन । यसको विधि फरक हुन सक्छ, परम्परा फरक हुन सक्छ, तर यसको केन्द्रमा रहेको भावना एउटै छ, रक्षा, सम्बन्ध, विश्वास र जिम्मेवारी ।

जनै पूर्णिमाको धार्मिक परम्परा ऋषितर्पणी, उपाकर्म र जनै परिवर्तनसँग जोडिएको छ । वैदिक परम्परामा पवित्र धागोलाई ज्ञान, अनुशासन र धार्मिक कर्तव्यको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । यही दिन मन्त्रले शुद्ध गरिएको रक्षासूत्र बाँध्ने परम्परा पनि छ । नेपालमा पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पुरोहित वा गुरुबाट रक्षासूत्र बाँध्ने परम्परा पाइन्छ भने तराई मधेसका धेरै समुदायमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँध्ने चलन लोकप्रिय छ । अर्थात्, विधि फरक होला, धागो फरक होला, बाँध्ने व्यक्ति फरक होला, शुभकामना दिने शब्द फरक होला, तर यसको मूल सन्देश एउटै छ, ‘तिमी सुरक्षित रहोस्, तिम्रो जीवन सुरक्षित रहोस्, हाम्रो सम्बन्ध सुरक्षित रहोस् ।’

यही अर्थमा आजको रक्षाबन्धन सामान्य वर्षको जस्तो छैन । किनभने आज नेपालका धेरै घरमा रक्षा सूत्र बाँधिँदै गर्दा केही घरमा त्यो हात नै हुने छैन । केही परिवार आफ्ना हराएका मानिस फर्केर आउने आशामा बसिरहेका छन् । कतिपय परिवारका लागि आजको दिन पर्वभन्दा बढी प्रतीक्षाको दिन बनेको छ । फोन बज्ला कि ? कुनै अस्पतालबाट खबर आउला कि ? सुरक्षाकर्मीले नदीको अर्को किनारमा कसैलाई भेटे कि ? खोजीमा गएको टोलीले कुनै संकेत भेट्टायो कि ? हराएको मानिसको नाम सार्वजनिक सूचीबाट हटेर ‘भेटिएको’ भन्ने खबरमा बदलियो कि ?

रक्षाबन्धनको दिन कसैको हातमा रक्षा सूत्र बाँधिँदै छ, कसैको परिवार भने त्यही हात कहाँ छ भनेर खोजिरहेको छ । यही विरोधाभासले यस वर्षको रक्षाबन्धनलाई एउटा असहज तर अत्यन्त महत्वपूर्ण प्रश्नसँग जोडेको छ । हामी रक्षा गर्ने संस्कार मनाउँछौँ, तर विपत्तिको समयमा नागरिकको रक्षा गर्ने हाम्रो व्यवस्था कति बलियो छ ?

अहिले देशले भोगिरहेको विपत्ति सामान्य बाढीको घटना मात्र होइन । भोटेकोसी तथा त्यससँग जोडिएका नदी प्रणाली हुँदै त्रिशूली र त्यसपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा पुगेको बाढी र मलबेले बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुर्याएको छ । खोज तथा उद्धार अभियान जारी छ । आज उपलब्ध विवरणअनुसार सयौँ मानिस अझै सम्पर्कविहीन छन्, जसमा स्थानीय बासिन्दादेखि सुरक्षाकर्मी र स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकसम्म छन् ।

यस संकटको सबैभन्दा पीडादायी पक्ष मृतकको संख्या मात्र होइन । सम्पर्कविहीन मानिसको संख्या र उनीहरूलाई पर्खिरहेका परिवारको अनिश्चितता पनि आफैंमा एउटा मानवीय विपत्ति हो ।

मृत्युको खबर पीडादायी हुन्छ, तर कम्तीमा एउटा निश्चितता लिएर आउँछ। हराएको मानिसको खबरले भने आशा र त्रास दुवैलाई जीवित राख्छ । परिवारले मृत्यु स्वीकार्न पनि सक्दैन, सुरक्षित फर्कने आशा छाड्न पनि सक्दैन । त्यसैले अहिले नदी किनारमा, अस्पतालमा, सुरक्षा निकायका कार्यालयमा र विभिन्न माध्यमबाट सूचना खोजिरहेका परिवारका आँखामा केवल आँसु छैन, त्यहाँ एउटा प्रश्न छ, ‘मेरो मान्छे कहाँ छ?’

यही प्रश्नले हामीलाई नेपालको भूगोलतर्फ फर्काउँछ । नेपालको सभ्यता र बस्ती विकास नदीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । हिमालदेखि पहाड हुँदै तराईसम्म हजारौँ नदी तथा खोलानालाले देशको भूगोललाई आकार दिएका छन् । कोशी, गण्डकी, कर्णाली र महाकालीजस्ता ठूला नदी प्रणाली मात्र होइन, तिनका असंख्य सहायक नदी र खोलाका किनारमा बस्ती, बजार, खेती, सडक र आर्थिक गतिविधि विकास भएका छन् ।

यसलाई कमजोरीका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन । नदी मानिसको शत्रु होइन । वास्तवमा नदी नै हाम्रो सभ्यताको आधार हो । खानेपानी, कृषि, ऊर्जा, पर्यटन र बस्ती विकास सबैसँग नदीको गहिरो सम्बन्ध छ ।

समस्या नदीसँग होइन, नदीको स्वभाव नबुझी नदीसँग हाम्रो सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्न नसक्नुमा हो ।

नदी किनारमा बस्ती हुनु अस्वाभाविक होइन । तर कुन ठाउँमा बस्ती सुरक्षित छ ? कुन ठाउँ बाढीको उच्च जोखिममा छ ? सय वर्षमा एकपटक आउन सक्ने भनिएको बाढीको जोखिमलाई हामीले भवनको नक्सा पास गर्दा कति महत्त्व दिएका छौँ? सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र बजार बनाउँदा नदीको पुरानो बहाव क्षेत्रलाई कति अध्ययन गरेका छौँ ?

हामी प्रायः विपत्ति आएपछि नदीले ‘बस्ती बगायो’ भन्छौँ । कहिलेकाहीँ प्रश्न उल्टो पनि हुन सक्छ, ‘हामीले नदीको बाटोमा बस्ती बनायौँ कि नदीले हाम्रो बस्तीको बाटोमा आफूलाई ल्यायो ?’

यो प्रश्न विशेष गरी बदलिँदो जलवायु र हिमाली जोखिमको सन्दर्भमा अझ गम्भीर भएको छ । विज्ञहरूले हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धि, हिमनदी पग्लने क्रम, चट्टान र हिउँको अस्थिरता तथा चरम मौसमी घटनाले यस्ता विपत्तिको जोखिम बढाउन सक्ने चेतावनी दिँदै आएका छन् । यसपटकको घटनामा पनि हिमाली क्षेत्रमा भएको बरफ र चट्टानको ठूलो खसाइ तथा त्यसबाट सिर्जित बाढीले नदी प्रणाली हुँदै ठूलो विनाश निम्त्याएको प्रारम्भिक विश्लेषणहरू आएका छन् ।

यसको अर्थ हरेक बाढीको दोष जलवायु परिवर्तनलाई दिएर उम्किन मिल्छ भन्ने होइन। तर एउटा कुरा स्वीकार गर्न अब ढिला गर्नु हुँदैन। हामीले हिजोको मौसम र हिजोको जोखिमका आधारमा आजको पूर्वाधार बनाइरह्यौँ भने भोलिको नेपाल अझ असुरक्षित हुनेछ ।

यही ठाउँमा रक्षाबन्धनको ‘रक्षा’ को अर्थ आधुनिक राज्यसँग जोडिन्छ ।

हाम्रो संस्कारले रक्षा गर्नुपर्छ भन्छ । आधुनिक राज्यले पनि नागरिकको रक्षा गर्नुपर्छ । संविधानले नागरिकलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक सुनिश्चित गरेको छ । विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४ ले विपद् जोखिम न्यूनीकरण, पूर्वतयारी, प्रतिकार्य, खोज तथा उद्धार, राहत र पुनर्लाभका लागि संस्थागत जिम्मेवारी निर्धारण गरेको छ । जिल्ला तथा स्थानीय तहलाई विपद् प्रतिकार्य योजना बनाउने, स्रोत परिचालन गर्ने, खोज तथा उद्धार गर्ने र स्थानीय विपद् व्यवस्थापन योजना कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारीसमेत कानुनले तोकेको छ ।

त्यसैले विपत्ति आएपछि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय प्रशासन, स्वास्थ्यकर्मी र स्वयंसेवक परिचालन हुनु स्वाभाविक र आवश्यक राज्यीय प्रतिकार्य हो । कठिन परिस्थितिमा ज्यान जोखिममा राखेर नागरिकको खोजी तथा उद्धारमा खटिएका सुरक्षाकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी, स्थानीय समुदाय र स्वयंसेवकहरूको भूमिका प्रशंसनीय छ । अहिले उनीहरूलाई दोष होइन, आवश्यक साधन, सूचना र सहयोग दिनुपर्छ ।

तर यति भन्दैमा एउटा प्रश्न सोध्न नपाइने हो र ? सरकारले उद्धार गरेकोमा धन्यवाद भन्नुपर्छ, तर सरकारले विपत्ति आउनुअघि के गरेको थियो भनेर सोध्न पनि पाइन्छ । यी दुई कुरा विरोधाभासी होइनन् । उद्धारमा खटिएका सुरक्षाकर्मीलाई धन्यवाद दिँदै पूर्वतयारी कमजोर भएको भए त्यसलाई प्रश्न गर्न सकिन्छ । राहत वितरणको प्रशंसा गर्दै जोखिम न्यूनीकरणमा भएको कमजोरी औँल्याउन सकिन्छ । सरकारले गरेको राम्रो कामलाई राम्रो भन्नु नागरिकको जिम्मेवारी हो, तर सरकारलाई अझ राम्रो गर्न बाध्य पार्नु पनि नागरिकको जिम्मेवारी हो । 

किनकि विपद् व्यवस्थापनको अन्तिम सफलता हेलिकोप्टर कति उड्यो भन्ने होइन । कति मानिसलाई हेलिकोप्टर चाहिने अवस्था नै आउन दिइएन भन्ने हो ।

हामीसँग पूर्वसूचना प्रणाली छन् । नदीको जलस्तर मापन गर्ने प्रणाली छन् । मौसम पूर्वानुमान छ । प्राविधिक जनशक्ति छन्। विपद् व्यवस्थापनका लागि कानुनी र संस्थागत संरचना छन् । तर प्रश्न तिनको अस्तित्वको होइन, प्रश्न तिनको प्रभावकारिताको हो ।

बाढी आउने सूचना आएको थियो भने त्यो सूचना जोखिममा रहेका प्रत्येक परिवारसम्म पुग्यो कि पुगेन ? पुगेको भए उनीहरूले बुझ्ने भाषामा पुग्यो कि पुगेन ? सूचना आएपछि सुरक्षित स्थानमा जाने समय थियो कि थिएन ? सञ्चार प्रणाली बन्द भए वैकल्पिक व्यवस्था थियो कि थिएन ? एउटा पुल बग्दा अर्को आपत्कालीन मार्ग थियो कि थिएन ?

पूर्वसूचना प्रणालीको सफलता सूचना जारी गर्नुमा होइन, सूचना पाएर नागरिक बाँच्नुमा हुन्छ ।

त्यसैले अब नेपालको विपद् नीति ‘घटना भएपछि उद्धार’ बाट ‘घटना हुनुअघि जोखिम न्यूनीकरण’ तर्फ निर्णायक रूपमा बदलिनुपर्छ। नदी प्रणालीको जोखिम नक्सांकन गर्नुपर्छ । बाढीको सम्भावित बहाव क्षेत्र र बस्तीबीचको सम्बन्ध पुनर्मूल्यांकन गर्नुपर्छ । जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पूर्वाधार निर्माणका मापदण्ड कठोर बनाउनुपर्छ। स्थानीय तहलाई केवल विपद् आएपछि राहत बाँड्ने निकाय होइन, पूर्वतयारीको अग्रपंक्तिको संस्था बनाउनुपर्छ ।

विशेषगरी नेपालका नदी प्रणालीलाई प्रशासनिक सीमाले मात्र होइन, पूरै नदी बेसिनका रूपमा हेर्नुपर्ने समय आएको छ । एउटा स्थानीय तहमा परेको बाढी अर्को जिल्लाको नदीमा पुग्छ । एउटा पहाडी क्षेत्रमा भएको पहिरोको असर सयौँ किलोमिटर तलसम्म पुग्न सक्छ । त्यसैले नदीको माथिल्लो भागमा भएको घटनाको सूचना तल्लो तटीय समुदायसम्म तुरुन्त पुग्ने व्यवस्था हुनुपर्छ ।

रक्षाबन्धनको वास्तविक अर्थ पनि शायद यही हो, एकअर्कालाई सुरक्षित राख्ने सम्बन्ध ।

दिदीले भाइलाई राखी बाँध्दा होस् वा पुरोहितले रक्षासूत्र बाँध्दा, गुरुबाट रक्षा डोरो ग्रहण गर्दा होस् वा परिवारका मान्यजनबाट शुभसूत्र बाँध्दा, त्यो धागो केवल धागो होइन । त्यो विश्वासको प्रतीक हो । ‘म तिम्रो रक्षा चाहन्छु’ भन्ने मानवीय अभिव्यक्ति हो ।

तर आज त्यो भावनालाई परिवारबाट समाज र समाजबाट राज्यसम्म विस्तार गर्ने बेला आएको छ । यदि एउटा परिवारले आफ्नो सदस्यको रक्षा गर्नुपर्छ भने राज्यले लाखौँ परिवारको सुरक्षा गर्नुपर्छ ।

आज देशभरि रक्षा सूत्र बाँधिँदैछ । कतै दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँध्दै छन् । कतै पुरोहितले रक्षासूत्र बाँध्दै छन् । कतै गुरुबाट आशीर्वाद लिइँदैछ । कतै आफ्नो परम्पराअनुसार मान्यजनबाट रक्षा डोरो ग्रहण गरिँदैछ । यी सबै परम्परा नेपालका विविध सांस्कृतिक रंग हुन् । तिनलाई एउटै ढाँचामा बाँध्न आवश्यक छैन । तर तिनमा रहेको साझा भावना भने हामीले राष्ट्रिय जीवनमा उतार्न सक्छौँ, रक्षा भनेको सम्बन्ध मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो ।

यस वर्षको रक्षाबन्धनमा त्यसैले हराइरहेका मानिसका परिवारलाई सम्झौँ । नदी किनारमा रातदिन खोजी गरिरहेका उद्धारकर्मीलाई सम्झौँ । आफ्नो प्रियजनको खबर पर्खिरहेका आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी, श्रीमान्, श्रीमती र छोराछोरीलाई सम्झौँ । र त्यससँगै एउटा राष्ट्रिय प्रश्न पनि गरौँ, ‘हामीले आगामी रक्षाबन्धनसम्म कति नागरिकलाई अझ सुरक्षित बनाउन सक्छौँ ?’

विपत्ति फेरि आउनेछ । नेपालको भौगोलिक अवस्था बदलिँदैन । नदीहरू बगिरहनेछन् । हिमालमा हिउँ पग्लिरहनेछ । मनसुन आइरहनेछ । भूकम्पको जोखिम रहनेछ। पहिरो जानेछ । हामी प्रकृतिलाई आदेश दिन सक्दैनौँ ।

तर हामी आफ्नो तयारी बदल्न सक्छौँ । हामी जोखिमको नक्सा बदल्न सक्छौँ । पूर्वाधारको डिजाइन बदल्न सक्छौँ । पूर्वसूचना प्रणाली सुधार्न सक्छौँ । नदी किनारको बस्तीबारे वैज्ञानिक निर्णय गर्न सक्छौँ । स्थानीय समुदायलाई तयार गर्न सक्छौँ । सरकारी निकायबीच समन्वय सुधार्न सक्छौँ । छिमेकीसँग सूचना आदानप्रदान बलियो बनाउन सक्छौँ । र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, विपत्तिलाई भाग्यको कुरा भनेर स्वीकार गर्ने मानसिकता बदल्न सक्छौँ ।

आज रक्षाबन्धनमा हातमा बाँधिने धागोले हामीलाई यही सम्झाओस्, रक्षा केवल प्रार्थनाबाट हुँदैन, तयारीबाट पनि हुन्छ । माया केवल शब्दबाट हुँदैन, जिम्मेवारीबाट पनि हुन्छ । राज्य केवल राहत बाँडेर जिम्मेवार हुँदैन, जोखिम घटाएर जिम्मेवार हुन्छ ।

त्यसैले आज जब हाम्रो हातमा रक्षा सूत्र बाँधिन्छ, एकपटक आफैंलाई सोधौँ, ‘यो डोरोले मलाई मात्र जोगाउने हो कि मेरो समाजलाई पनि सुरक्षित बनाउने जिम्मेवारी सम्झाउने हो?’

किनकि रक्षाबन्धनको सबैभन्दा ठूलो अर्थ शायद यही हो, कसैको हातमा डोरो बाँध्नु होइन, कसैको जीवन जोखिममा पर्दा उसको हात समात्न तयार हुनु । र राज्यका लागि यसको अर्थ अझ स्पष्ट छ, नागरिकको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी पूरा गर्न नसक्ने राज्यले रक्षाबन्धनको संस्कार त मनाउन सक्छ, तर ‘रक्षा’ शब्दको वास्तविक अर्थ पूरा गर्न सक्दैन ।

यस वर्षको रक्षाबन्धनले नेपाललाई एउटा नयाँ संकल्प देओस्, विपत्ति आएपछि उद्धार गर्ने देश मात्र होइन, विपत्ति आउनुअघि नागरिक जोगाउन सक्ने देश बनाउने ।

आज कसैको हातमा बाँधिएको रक्षा सूत्र केवल एउटा धार्मिक वा सांस्कृतिक प्रतीक नबनोस् । त्यो सरकारका लागि जवाफदेहिताको सूत्र बनोस् । नागरिकका लागि सचेतनाको सूत्र बनोस् । समुदायका लागि सहकार्यको सूत्र बनोस् । र सम्पूर्ण राष्ट्रका लागि एउटा संकल्पको सूत्र बनोस् । 

प्रकृतिलाई रोक्न सकिँदैन, तर प्रकृतिले निम्त्याउन सक्ने क्षति घटाउन सकिन्छ । विपत्ति रोक्न नसकिएला, तर विपत्तिमा मानिस हराउने, परिवारले अनिश्चित प्रतीक्षा गर्नुपर्ने र उद्धारका लागि अन्तिम क्षणसम्म पर्खिनुपर्ने अवस्था भने कम गर्न सकिन्छ ।

सायद आजको रक्षाबन्धनको सबैभन्दा ठूलो सन्देश पनि यही हो । रक्षा सूत्र हातमा बाँधौँ, तर सुरक्षाको जिम्मेवारी राज्यको प्रणालीमा पनि बाँधौँ ।