काठमाडौं - आठ वर्षसम्म भारतमा बसेपछि स्वदेश फर्किने निर्णय लिनुअघि नेपाली कांग्रेसका नेता बीपी कोइरालाले देशको बदलिँदो राजनीतिक परिस्थिति, राष्ट्रिय संकट र प्रजातान्त्रिक संघर्षबारे गम्भीर विश्लेषण गरेका थिए।

नेपाल फर्किनुअघि गरिएको टेप वार्तामा कोइरालाले आफ्नो स्वदेश फिर्ती कुनै व्यक्तिगत निर्णय मात्र नभई राष्ट्रिय संकटको घडीमा उत्पन्न भएको राजनीतिक अवसरलाई उपयोग गर्ने रणनीतिक कदम भएको बताएका थिए।

उनका अनुसार भारतमा रहँदा आफूहरूले नेपालभित्रको भूमिगत राजनीतिक गतिविधिलाई समन्वय गर्न सुरक्षित केन्द्र निर्माण गर्ने, प्रजातान्त्रिक वातावरणको उपयोग गर्ने तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तार गर्ने उद्देश्य राखेका थिए। भारतको भौगोलिक निकटता, प्रजातान्त्रिक वातावरण र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक वृत्तसँग सम्पर्क गर्न सकिने अवस्थाका कारण त्यहाँ बस्नु उपयुक्त भएको उनको भनाइ थियो।

तर आठ वर्षपछि परिस्थिति फेरिएको उनको निष्कर्ष थियो। नेपालमा मात्र होइन, समग्र दक्षिण एसियामै राजनीतिक र आर्थिक अस्थिरता बढिरहेको भन्दै उनले यस्तो अवस्थामा नेपाल अझ बढी जोखिममा रहेको बताएका थिए।

‘यहाँको अस्थिरताको स्थिति यति विकराल छ, एक-दुई वर्षभित्रमै हामीले केही गरेनौं भने सायद हामी रहन्छौं कि रहँदैनौं, हाम्रो देश रहन्छ कि रहँदैन ।’

‘नेपाल फर्किनु व्यक्तिगत साहसको कुरा मात्र होइन’
कोइरालाले स्वदेश फर्किने निर्णयलाई व्यक्तिगत जोखिमसँग मात्र जोडेर हेर्न नहुने बताएका थिए। उनका अनुसार नेपालमा प्रजातन्त्रका लागि संघर्ष गरिरहेका राजनीतिक कार्यकर्ताले जोखिम लिनैपर्ने अवस्था थियो।

उनले आफूलाई पक्राउ गरिए पनि वा जेलमा राखिए पनि त्यसबाट नेपालको मूल राजनीतिक समस्या समाधान नहुने तर्क गरेका थिए। बरु शासक वर्गले व्यक्तिलाई नियन्त्रण गर्नेभन्दा देशको वास्तविक संकट समाधान गर्नेतर्फ ध्यान दिनुपर्ने उनको धारणा थियो।

भारत–नेपाल सम्बन्धमा बढ्दो तनावप्रति चिन्ता
टेप वार्तामा कोइरालाले तत्कालीन नेपाल–भारत सम्बन्धमा देखिएको तनावलाई पनि गम्भीरतापूर्वक उठाएका थिए।

उनको विश्लेषणमा नेपाल कमजोर हुँदै जाँदा देश बाह्य दबाब र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको अखाडा बन्ने जोखिम बढेको थियो। नेपाल र भारतबीचको कटुतालाई उनले तत्कालीन राजतन्त्रको ठूलो कूटनीतिक असफलताका रूपमा व्याख्या गरेका थिए।

उनले दक्षिण एसियामा भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, नेपाललगायत मुलुकमा देखिएको अस्थिरतालाई एउटै क्षेत्रीय संकटको हिस्सा मानेका थिए।

‘राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रलाई अलग गर्न मिल्दैन’
बीपीको विश्लेषणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष थियो—राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रबीचको सम्बन्ध।

उनका अनुसार केवल प्रजातन्त्रको कुरा गरेर राष्ट्रियताको प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। त्यस्तै, राष्ट्रियताको नाममा प्रजातान्त्रिक अधिकारलाई कमजोर पार्ने प्रयास पनि उचित हुँदैन।

उनले प्रजातन्त्र, राष्ट्रियता र आर्थिक विकासलाई एकअर्काका पूरकका रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए। ‘राष्ट्रियता र प्रजातन्त्र दुवैको रक्षाको हिमायती हुनुपर्दछ।’

उनको दृष्टिमा जनताको अधिकार सुनिश्चित नगरी राष्ट्रिय एकता सम्भव हुँदैन। जनताले आफ्नो देशप्रति अपनत्व महसुस गर्न राजनीतिक अधिकारसँगै आर्थिक अवसर पनि पाउनुपर्ने उनको तर्क थियो।

‘हाम्रो संघर्ष अब त्रिकोणात्मक भयो’
कोइरालाले नेपाली कांग्रेसको आगामी राजनीतिक संघर्षलाई ‘त्रिकोणात्मक संघर्ष’का रूपमा व्याख्या गरेका थिए।

उनका अनुसार एकातिर प्रजातन्त्रका लागि संघर्ष थियो भने अर्कोतिर राष्ट्रको अस्तित्व र राष्ट्रियताको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी थपिएको थियो। यी दुवै संघर्षलाई सँगसँगै अघि बढाउनुपर्ने उनको निष्कर्ष थियो।

उनले भनेका थिए ‘एकातिर प्रजातन्त्रको निम्ति संघर्ष, अर्कोतिर आफ्नो देशको अस्तित्वको रक्षा गर्नको निम्ति संघर्ष छ।’

राजासँग समझदारी होइन, राष्ट्रिय एकताको आह्वान
स्वदेश फर्किँदै गर्दा राजासँग कुनै समझदारी भएको हो कि भन्ने प्रश्नसमेत उठ्न सक्ने उनले बताएका थिए। तर आफूहरूको अडानमा कुनै परिवर्तन नभएको स्पष्ट पार्दै उनले जनताको अधिकार सुनिश्चित गर्ने हो भने राष्ट्रिय संकट समाधानका लागि राजासहित सबै पक्ष एक ठाउँमा आउनुपर्ने धारणा राखेका थिए।

उनको भनाइमा राष्ट्रिय एकता भनेको राजासामु आत्मसमर्पण गर्नु होइन, बरु जनताको अधिकार स्थापित गर्दै सबै राष्ट्रवादी शक्तिलाई एउटै उद्देश्यमा जोड्नु हो।

‘म एउटा ठूलो आशा लिएर जान लागेको छु’
आफ्नो स्वदेश फिर्तीप्रति आशावादी देखिएका कोइरालाले प्रजातन्त्रवादी राष्ट्रवादी शक्तिहरूलाई राष्ट्रिय एकतामा ल्याउन सकिने विश्वास व्यक्त गरेका थिए।

उनले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर देशलाई प्राथमिकता दिन सबै पक्षलाई आग्रह गरेका थिए। संकटको यही घडीलाई राष्ट्रिय एकताको अवसरमा बदल्नुपर्ने उनको अपील थियो।

अन्ततः उनले प्रजातन्त्रको संघर्षलाई निरन्तरता दिँदै राष्ट्रिय अस्तित्वको रक्षा गर्ने जिम्मेवारीसमेत प्रजातन्त्रवादी शक्तिमाथि आएको बताएका थिए। 

[विपीको यो धारणा नेपाल फर्किनुअघिको टेप वार्तामा अभिव्यक्त भएको थियो। यो सामग्री संवत्सर वर्ष १, अंक २, मंसिर २०४० मा प्रकाशित भएको र स्रोतका रूपमा ‘प्रदीप गिरि–विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला राजनीतिक अभिलेख, २०६६’ उल्लेख गरिएको छ यसलाई हामीले सांराशको रुपमा प्रस्तुत गरेका छौं]